Metafora (przenośnia)
Zestawienie wyrazów, w którym jedna rzecz zostaje nazwana przez inną, bo coś je łączy; znaczenie nie wynika wprost ze słów. W haśle: definicja w praktyce, 4 cechy rozpoznawcze, 1 przykład z lektur szkolnych i 3 terminy, z którymi łatwo go pomylić.
Definicja w praktyce
Metafora, czyli przenośnia, to środek, w którym autor nazywa jedną rzecz słowem oznaczającym inną rzecz. Połączenie nie jest dosłowne, więc czytelnik musi sam odtworzyć podobieństwo. Kiedy mówimy o „morzu ludzkich twarzy”, nie chodzi o wodę, a o tłum.
Metafora działa na dwóch poziomach naraz: pokazuje obraz i każe się nad nim zatrzymać. Właśnie dlatego jest podstawowym narzędziem poezji. W prozie bywa nośnikiem sensu całego utworu - wtedy mówimy o metaforze przewodniej, która organizuje treść i wraca w kolejnych scenach.
Rozpoznajesz metaforę po tym, że dosłowne czytanie prowadzi do absurdu: nie da się dosłownie wejść na drzewo, jeśli chodzi o dorastanie. Trzeba znaleźć człon, który został pominięty, i nazwać podobieństwo.
Jak rozpoznać ten termin w tekście
- Nie czyta się dosłownie - dosłowność prowadzi do absurdu
- Nazywa jedną rzecz słowem innej rzeczy
- Odtworzenie podobieństwa należy do czytelnika
- Może stać się metaforą przewodnią całego utworu
Przykłady w lekturach szkolnych
Ten termin ilustruje 1 lekturę z bazy serwisu: Drzewo do samego nieba. Przy każdej podajemy formę i poziom opracowania, liczby z opracowania, motywy, tematy, czas i miejsce akcji oraz fakty źródłowe, w których wraca słownictwo tego hasła.
Drzewo do samego nieba - Maria Terlikowska
Forma z bazy: opowiadanie dla dzieci (krótka forma prozatorska; wspomnieniowa narracja pierwszoosobowa, podzielona w wydaniach współczesnych na krótkie, epizodyczne rozdziały)
- Rodzaj i zakres
- Opowiadanie, wybór
- Poziom opracowania
- klasy 1–3 szkoły podstawowej
- Rok wydania
- 1975 r.
- Epoka
- Współczesność
- Status w kanonie
- propozycja
- Postacie w opracowaniu
- 12
- Zdarzenia w planie wydarzeń
- 20
- Pytania quizowe w opracowaniu
- 12
- Fakty źródłowe w bazie
- 137
- Motywy oznaczone w bazie: Pamięć, historia i tradycja, Dzieciństwo i dojrzewanie, Miasto, wieś i przestrzeń i Wspólnota i solidarność.
- Tematy w opracowaniu: Ochrona przyrody i ekologia, Wspólnota podwórka i sąsiedzkie więzi, Dorastanie i zdobywanie kolejnych konarów, Wyobraźnia i dziecięcy mit, Samotność, starość i wykluczenie, Odpowiedzialność dorosłych za przestrzeń dzieci, Przemijanie, pamięć i zmiana miasta i Bezpieczeństwo dziecka w mieście.
- Czas i miejsce akcji: małe podwórko w mieście, z trzech stron otoczone starymi, brzydkimi trzypiętrowymi kamienicami; z czwartej strony podwórka niski budynek dawnej kuźni, w czasie akcji używany jako garaż; tytułowe drzewo rosnące na środku podwórka — wysokie…
Z bazy faktów: nowe osiedle bloków z nowoczesnym placem zabaw, na które rodzina chłopców wyprowadza się po dwóch latach (epilog)
Z bazy faktów: Z czwartej strony podwórka stoi niski budynek dawnej kuźni, który w czasie akcji służy jako garaż; dziadek Frączak pamięta czasy, gdy woźnice przyprowadzali tu konie do podkucia.
Z bazy faktów: Przemijanie, pamięć i zmiana miasta: Kamienice zostają wyburzone, rodzina przenosi się do nowego bloku, a na miejscu starej ulicy staje wieżowiec — świat dzieciństwa dosłownie znika z mapy.
Z bazy faktów: Dorastanie i zdobywanie kolejnych konarów: Wchodzenie na coraz wyższe gałęzie jest w książce metaforą dorastania: każdy nowy konar to nowa perspektywa, nowy etap i swoista nobilitacja.
Liczby powyżej to stan opracowań w bazie serwisu; zmieniają się razem z nią.
Na egzaminie
Na egzaminie: Metaforę omawiaj dwustopniowo: najpierw rozłóż obraz na człony i wskaż, co zostało pominięte, potem powiedz, po co autor go zbudował. Metafory przewodniej użyj jako argumentu o całości utworu.
Na egzaminie ósmoklasisty arkusz z języka polskiego ma 45 punktów: 25 za część pierwszą i 20 za wypracowanie, a praca o objętości 180 wyrazów lub mniejszej jest oceniana wyłącznie w kryteriach 1, 2 i 3.
Kryterium „Kompetencje literackie i kulturowe” jest tam wycenione na 0–2 punkty i obejmuje poprawność rzeczową.
Liczby o arkuszach pochodzą wyłącznie z informatorów CKE obowiązujących w sesji 2027, zweryfikowanych w naszym audycie źródeł egzaminacyjnych (20 dokumentów CKE); nie są przepisane z podręcznika ani z opracowań komercyjnych.
Terminy, które łatwo pomylić
Najczęstsze pułapki: nie mieszaj metafory z porównaniem, bo porównanie zostawia słowa „jak” albo „niby” i zestawia dwa człony jawnie. Nie nazywaj metaforą zwykłego przeniesienia znaczenia, które weszło już do języka i nikogo nie zatrzymuje. W interpretacji zawsze przechodź od obrazu do sensu: co ten obraz mówi o świecie, o bohaterze albo o wartościach.
Epitet
Porównanie
Uosobienie (personifikacja)
Opracowania lektur z przykładami
Te same lektury w wersji do kliknięcia - każde opracowanie ma streszczenie, bohaterów, plan wydarzeń, motywy i quiz.
Ta lektura: 137 faktów źródłowych, każdy z odniesieniem do źródła. Jak powstają opracowania
Skąd pochodzą informacje na tej stronie
- Definicja, cechy i wskazówka egzaminacyjna: baza słownika terminów literackich serwisu (34 hasła).
- Opisy lektur, motywy, tematy i czas akcji: opracowania z katalogu serwisu (111 pozycji).
- Fakty źródłowe: baza faktów opracowań; na tej stronie pokazujemy 4 dopasowane zdania z 1 lektury.
- Liczby o arkuszach egzaminacyjnych: informatory CKE obowiązujące w sesji 2027, opisane w dokumentacji produktu.
Powiązane gatunki, epoki, motywy i autorzy dla pojęcia: Metafora (przenośnia)
Sprawdź, w których katalogach gatunków, epokach historycznoliterackich i u których pisarzy najpełniej realizuje się to pojęcie.
Powiązane gatunki w katalogu lektur
Epoki lektur przykładowych
Motywy w lekturach przykładowych
Powiązane narzędzia egzaminacyjne i katalogi wiedzy
Połącz trening zadań egzaminacyjnych z powtórką lektur obowiązkowych, motywów toposowych, cech epok oraz pojęć teoretycznoliterackich.
9 pełnych arkuszy E8 i matury z czasem i punktacją
Teza, lektura obowiązkowa, 2 konteksty i błąd kardynalny
Porównanie dwóch tekstów w rygorze 60-90 wyrazów
Zaproszenie i ogłoszenie z checklistą 5 elementów CKE
Testy z polskiego, historii, matematyki, biologii i WOS
Plan nauki od września do maja z kamieniami milowymi
Szybki dostęp do katalogów lektur i kompendiów
Źródła zewnętrzne, biblioteka cyfrowa i materiały CKE
Zweryfikowane zasoby instytucji publicznych, bibliotek cyfrowych oraz informatorów egzaminacyjnych, które poszerzają kontekst lekturowy i historycznoliteracki.
Informator o egzaminie maturalnym w Formule 2023 i wykaz zagadnień CKE
Oficjalne wytyczne egzaminacyjne, kryteria punktowania zadań otwartych, wypracowań i arkusze pokazowe.
Zintegrowana Platforma Edukacyjna - lekcje, konteksty i ćwiczenia MEN
Państwowa baza materiałów edukacyjnych dla szkół podstawowych i ponadpodstawowych.
Biblioteka cyfrowa lektur szkolnych - Wolne Lektury
Darmowe, kompletne wydania lektur szkolnych z przypisami i komentarzem filologicznym.
Słownik języka polskiego i Encyklopedia PWN - poetyka i teoria literatury
Naukowe definicje pojęć teoretycznoliterackich, normy językowe oraz biogramy twórców.