Przejdź do treści
Lektury Polskie

Metafora (przenośnia)

Zestawienie wyrazów, w którym jedna rzecz zostaje nazwana przez inną, bo coś je łączy; znaczenie nie wynika wprost ze słów. W haśle: definicja w praktyce, 4 cechy rozpoznawcze, 1 przykład z lektur szkolnych i 3 terminy, z którymi łatwo go pomylić.

Definicja w praktyce

Metafora, czyli przenośnia, to środek, w którym autor nazywa jedną rzecz słowem oznaczającym inną rzecz. Połączenie nie jest dosłowne, więc czytelnik musi sam odtworzyć podobieństwo. Kiedy mówimy o „morzu ludzkich twarzy”, nie chodzi o wodę, a o tłum.

Metafora działa na dwóch poziomach naraz: pokazuje obraz i każe się nad nim zatrzymać. Właśnie dlatego jest podstawowym narzędziem poezji. W prozie bywa nośnikiem sensu całego utworu - wtedy mówimy o metaforze przewodniej, która organizuje treść i wraca w kolejnych scenach.

Rozpoznajesz metaforę po tym, że dosłowne czytanie prowadzi do absurdu: nie da się dosłownie wejść na drzewo, jeśli chodzi o dorastanie. Trzeba znaleźć człon, który został pominięty, i nazwać podobieństwo.

Jak rozpoznać ten termin w tekście

  • Nie czyta się dosłownie - dosłowność prowadzi do absurdu
  • Nazywa jedną rzecz słowem innej rzeczy
  • Odtworzenie podobieństwa należy do czytelnika
  • Może stać się metaforą przewodnią całego utworu

Przykłady w lekturach szkolnych

Ten termin ilustruje 1 lekturę z bazy serwisu: Drzewo do samego nieba. Przy każdej podajemy formę i poziom opracowania, liczby z opracowania, motywy, tematy, czas i miejsce akcji oraz fakty źródłowe, w których wraca słownictwo tego hasła.

Drzewo do samego nieba - Maria Terlikowska

Forma z bazy: opowiadanie dla dzieci (krótka forma prozatorska; wspomnieniowa narracja pierwszoosobowa, podzielona w wydaniach współczesnych na krótkie, epizodyczne rozdziały)

Rodzaj i zakres
Opowiadanie, wybór
Poziom opracowania
klasy 1–3 szkoły podstawowej
Rok wydania
1975 r.
Epoka
Współczesność
Status w kanonie
propozycja
Postacie w opracowaniu
12
Zdarzenia w planie wydarzeń
20
Pytania quizowe w opracowaniu
12
Fakty źródłowe w bazie
137
  • Motywy oznaczone w bazie: Pamięć, historia i tradycja, Dzieciństwo i dojrzewanie, Miasto, wieś i przestrzeń i Wspólnota i solidarność.
  • Tematy w opracowaniu: Ochrona przyrody i ekologia, Wspólnota podwórka i sąsiedzkie więzi, Dorastanie i zdobywanie kolejnych konarów, Wyobraźnia i dziecięcy mit, Samotność, starość i wykluczenie, Odpowiedzialność dorosłych za przestrzeń dzieci, Przemijanie, pamięć i zmiana miasta i Bezpieczeństwo dziecka w mieście.
  • Czas i miejsce akcji: małe podwórko w mieście, z trzech stron otoczone starymi, brzydkimi trzypiętrowymi kamienicami; z czwartej strony podwórka niski budynek dawnej kuźni, w czasie akcji używany jako garaż; tytułowe drzewo rosnące na środku podwórka — wysokie…

Z bazy faktów: nowe osiedle bloków z nowoczesnym placem zabaw, na które rodzina chłopców wyprowadza się po dwóch latach (epilog)

Z bazy faktów: Z czwartej strony podwórka stoi niski budynek dawnej kuźni, który w czasie akcji służy jako garaż; dziadek Frączak pamięta czasy, gdy woźnice przyprowadzali tu konie do podkucia.

Z bazy faktów: Przemijanie, pamięć i zmiana miasta: Kamienice zostają wyburzone, rodzina przenosi się do nowego bloku, a na miejscu starej ulicy staje wieżowiec — świat dzieciństwa dosłownie znika z mapy.

Z bazy faktów: Dorastanie i zdobywanie kolejnych konarów: Wchodzenie na coraz wyższe gałęzie jest w książce metaforą dorastania: każdy nowy konar to nowa perspektywa, nowy etap i swoista nobilitacja.

Liczby powyżej to stan opracowań w bazie serwisu; zmieniają się razem z nią.

Na egzaminie

Wskazówka Egzaminacyjna CKE

Na egzaminie: Metaforę omawiaj dwustopniowo: najpierw rozłóż obraz na człony i wskaż, co zostało pominięte, potem powiedz, po co autor go zbudował. Metafory przewodniej użyj jako argumentu o całości utworu.

Na egzaminie ósmoklasisty arkusz z języka polskiego ma 45 punktów: 25 za część pierwszą i 20 za wypracowanie, a praca o objętości 180 wyrazów lub mniejszej jest oceniana wyłącznie w kryteriach 1, 2 i 3.

Kryterium „Kompetencje literackie i kulturowe” jest tam wycenione na 0–2 punkty i obejmuje poprawność rzeczową.

Liczby o arkuszach pochodzą wyłącznie z informatorów CKE obowiązujących w sesji 2027, zweryfikowanych w naszym audycie źródeł egzaminacyjnych (20 dokumentów CKE); nie są przepisane z podręcznika ani z opracowań komercyjnych.

Terminy, które łatwo pomylić

Najczęstsze pułapki: nie mieszaj metafory z porównaniem, bo porównanie zostawia słowa „jak” albo „niby” i zestawia dwa człony jawnie. Nie nazywaj metaforą zwykłego przeniesienia znaczenia, które weszło już do języka i nikogo nie zatrzymuje. W interpretacji zawsze przechodź od obrazu do sensu: co ten obraz mówi o świecie, o bohaterze albo o wartościach.

Epitet

Porównanie

Uosobienie (personifikacja)

Opracowania lektur z przykładami

Te same lektury w wersji do kliknięcia - każde opracowanie ma streszczenie, bohaterów, plan wydarzeń, motywy i quiz.

Ta lektura: 137 faktów źródłowych, każdy z odniesieniem do źródła. Jak powstają opracowania

Skąd pochodzą informacje na tej stronie

  • Definicja, cechy i wskazówka egzaminacyjna: baza słownika terminów literackich serwisu (34 hasła).
  • Opisy lektur, motywy, tematy i czas akcji: opracowania z katalogu serwisu (111 pozycji).
  • Fakty źródłowe: baza faktów opracowań; na tej stronie pokazujemy 4 dopasowane zdania z 1 lektury.
  • Liczby o arkuszach egzaminacyjnych: informatory CKE obowiązujące w sesji 2027, opisane w dokumentacji produktu.

Powiązane gatunki, epoki, motywy i autorzy dla pojęcia: Metafora (przenośnia)

Sprawdź, w których katalogach gatunków, epokach historycznoliterackich i u których pisarzy najpełniej realizuje się to pojęcie.

Weryfikacja i lektura źródłowa

Źródła zewnętrzne, biblioteka cyfrowa i materiały CKE

Zweryfikowane zasoby instytucji publicznych, bibliotek cyfrowych oraz informatorów egzaminacyjnych, które poszerzają kontekst lekturowy i historycznoliteracki.