Przejdź do treści
Lektury Polskie

Przypowieść

Krótka opowieść o zwykłym zdarzeniu, które trzeba odczytać na dwóch poziomach: dosłownym i przenośnym. W haśle: definicja w praktyce, 4 cechy rozpoznawcze, 2 przykłady z lektur szkolnych i 3 terminy, z którymi łatwo go pomylić.

Definicja w praktyce

Przypowieść, nazywana też parabolą, to krótka opowieść o zdarzeniu z życia codziennego, która znaczy więcej, niż mówi wprost. Zawiera ukrytą naukę moralną, religijną albo filozoficzną. Najbardziej znane przypowieści to teksty biblijne, między innymi o synu marnotrawnym czy o siewcy.

Cechy rozpoznawcze: prosta i zwięzła fabuła, zwykli bohaterowie bez imion, tacy jak rolnik, ojciec albo podróżny, oraz uniwersalny charakter opowieści. Sens trzeba odczytać na dwóch poziomach: dosłownym, czyli tym, co dzieje się w historii, i przenośnym, czyli tym, o co naprawdę chodzi.

Przypowieść często posługuje się alegorią i symbolem. Ziarno oznacza słowo, droga oznacza życie, winnica oznacza wspólnotę. Dzięki temu jedno konkretne zdarzenie tłumaczy ogólną prawdę o postępowaniu człowieka. Inaczej niż bajka, przypowieść nie podaje morału wprost: czytelnik sam musi odkryć przesłanie.

Jak rozpoznać ten termin w tekście

  • Krótka, prosta fabuła z życia codziennego
  • Bohaterowie bez imion, typowi i uniwersalni
  • Dwa poziomy odczytania: dosłowny i przenośny
  • Ukryta nauka moralna, religijna lub filozoficzna, bez morału wprost

Przykłady w lekturach szkolnych

Ten termin ilustruje 2 lektury z bazy serwisu: Biblia: stworzenie świata i przypowieści ewangeliczne i Dżuma. Przy każdej podajemy formę i poziom opracowania, liczby z opracowania, motywy, tematy, czas i miejsce akcji oraz fakty źródłowe, w których wraca słownictwo tego hasła.

Biblia: stworzenie świata i przypowieści ewangeliczne - Biblia

Forma z bazy: fragmenty Pisma Świętego — tekst religijny obejmujący opowiadanie o stworzeniu świata z Księgi Rodzaju oraz przypowieści ewangeliczne

Rodzaj i zakres
Utwór, fragmenty
Poziom opracowania
klasy 4–6 szkoły podstawowej
Rok wydania
500 r. p.n.e.
Epoka
Starożytność (antyk)
Status w kanonie
lektura obowiązkowa
Postacie w opracowaniu
14
Zdarzenia w planie wydarzeń
22
Pytania quizowe w opracowaniu
15
Fakty źródłowe w bazie
157
  • Motywy oznaczone w bazie: Dobro i zło, Praca, obowiązek i odpowiedzialność i Przebaczenie, empatia i miłosierdzie.
  • Tematy w opracowaniu: Stworzenie jako dobro i porządek, Wolna wola i grzech, Odpowiedzialność za brata, Sprawiedliwość i ocalenie, Miłosierdzie bezwarunkowe, Miłosierdzie ponad podziałami, Odpowiedzialność za dary i Słowo, które wymaga gleby.
  • Czas i miejsce akcji: Pustkowie i chaos przed stworzeniem — stan, w którym Bóg rozpoczyna dzieło tworzenia; Ogród Eden — rajski ogród z drzewem życia i drzewem poznania dobra i zła; Ziemia po wygnaniu — świat pracy, cierpienia i śmierci, w którym żyją…

Z bazy faktów: Wybrane fragmenty nie tworzą jednej fabuły, dlatego nie mają wspólnego zakończenia, ale każdy z nich kończy się wyraźną pointą.

Z bazy faktów: W przypowieści o miłosiernym Samarytaninie człowiek podróżujący z Jerozolimy do Jerycha zostaje obrabowany i pobity przez zbójców.

Z bazy faktów: Tylko ziarno, które padło na żyzny grunt, wydaje obfity plon, co w wyjaśnieniu przypowieści oznacza słowo Boże przyjęte w dobrym sercu.

Dżuma - Albert Camus

Forma z bazy: powieść paraboliczna (przypowieść) o konstrukcji kroniki; literatura XX wieku w kręgu absurdyzmu i egzystencjalizmu, osadzona w konwencji realistycznego, niemal medycznego sprawozdania z epidemii z warstwą znaczeń przenośnych

Rodzaj i zakres
Powieść, całość
Poziom opracowania
liceum, zakres podstawowy
Rok wydania
1947 r.
Epoka
Współczesność
Status w kanonie
lektura obowiązkowa
Postacie w opracowaniu
18
Zdarzenia w planie wydarzeń
23
Pytania quizowe w opracowaniu
15
Fakty źródłowe w bazie
235
  • Motywy oznaczone w bazie: Pamięć, historia i tradycja, Wiara, sacrum i religia, Wspólnota i solidarność i Czas, los i przeznaczenie.
  • Tematy w opracowaniu: Dżuma jako alegoria zła totalnego: faszyzm, okupacja, totalitaryzm, Dżuma jako metafora kondycji ludzkiej i zła obecnego w człowieku, Postawy wobec zła: obowiązek, solidarność, ucieczka, spekulacja, pokora religijna, obojętność, Absurd i bunt: praca podejmowana mimo pewności klęski, Świętość bez Boga i kategoria uczciwości, Cierpienie niewinnych i kryzys wiary, Izolacja, rozłąka i samotność, Pamięć i zapomnienie, Praca i codzienny obowiązek jako ratunek, Obojętność natury i kosmosu i Wolność wyboru i odpowiedzialność jednostki.
  • Czas i miejsce akcji: Utwór otwiera motto zaczerpnięte z Dziennika roku zarazy Daniela Defoe, autora Przypadków Robinsona Crusoe; sentencja dotyczy przedstawiania jednego rodzaju uwięzienia przez inny i sygnalizuje paraboliczny charakter powieści; Oran, miasto…

Z bazy faktów: Świętość bez Boga i kategoria uczciwości: Miarą moralną w świecie bez oparcia religijnego staje się w powieści uczciwość, rozumiana jako wierność człowiekowi i odmowa zgody na zło.

Z bazy faktów: Śmierć ojca Paneloux: Kilka dni po drugim kazaniu Paneloux zapada na chorobę o nietypowych objawach i umiera; narrator opisuje jego przypadek jako wątpliwy i nie potrafi jednoznacznie zakwalifikować go jako dżumę.

Z bazy faktów: Jean Tarrou — drugi narrator i zarazem jeden z głównych bohaterów; przyjezdny zamożny mężczyzna bez zawodu, prowadzący notatki o mieście, inicjator ochotniczych formacji sanitarnych, ateista dążący do świętości bez Boga.

Liczby powyżej to stan opracowań w bazie serwisu; zmieniają się razem z nią.

Na egzaminie

Wskazówka Egzaminacyjna CKE

Na egzaminie: Przypowieść jest mocnym argumentem, gdy piszesz o uniwersalnych prawdach o człowieku i o tym, że literatura uczy przez opowieść, a nie przez pouczenie. Wyjaśnij wtedy, co jest poziomem dosłownym, a co przenośnym.

Na egzaminie ósmoklasisty arkusz z języka polskiego ma 45 punktów: 25 za część pierwszą i 20 za wypracowanie, a praca o objętości 180 wyrazów lub mniejszej jest oceniana wyłącznie w kryteriach 1, 2 i 3.

Kryterium „Kompetencje literackie i kulturowe” jest tam wycenione na 0–2 punkty i obejmuje poprawność rzeczową.

Na maturze na poziomie podstawowym wypracowanie to trzecia część arkusza i 35 z 60 punktów; wymaga dwóch utworów literackich, w tym lektury obowiązkowej, oraz dwóch kontekstów, a błąd kardynalny w lekturze obowiązkowej przekreśla całe wypracowanie.

Kryterium „Kompetencje literackie i kulturowe” jest tam wycenione na 0–16 punktów.

Liczby o arkuszach pochodzą wyłącznie z informatorów CKE obowiązujących w sesji 2027, zweryfikowanych w naszym audycie źródeł egzaminacyjnych (20 dokumentów CKE); nie są przepisane z podręcznika ani z opracowań komercyjnych.

Terminy, które łatwo pomylić

Najczęstsze pułapki: nie utożsamiaj przypowieści z bajką, bo bajka mówi o zwierzętach i podaje morał wprost, ani z mitem, bo mit wyjaśnia świat, a przypowieść uczy, jak żyć. Przypowieść nie musi być religijna: bywa świecką metaforą ludzkiego losu.

Bajka

Definicja tego hasła odnosi się do sąsiada wprost: „Inaczej niż bajka, przypowieść nie podaje morału wprost: czytelnik sam musi odkryć przesłanie.”

Mit

Powieść

Definicja tego hasła odnosi się do sąsiada wprost: „Przypowieść, nazywana też parabolą, to krótka opowieść o zdarzeniu z życia codziennego, która znaczy więcej, niż mówi wprost.”

Opracowania lektur z przykładami

Te same lektury w wersji do kliknięcia - każde opracowanie ma streszczenie, bohaterów, plan wydarzeń, motywy i quiz.

Klasy 4-6 Obowiązkowa
Utwór

Biblia: stworzenie świata i przypowieści ewangeliczne

Biblia (500 r. p.n.e.)

Fragmenty. Pustkowie i chaos przed stworzeniem — stan, w którym Bóg rozpoczyna dzieło tworzenia. Ogród Eden — rajski ogród z drzewem życia i drzewem poznania dobra i zła. Ziemia po wygnaniu — świat pracy, cierpienia i śmierci, w którym żyją potomkowie Adama i Ewy. Arka Noego i wody potopu — przestrzeń ocalenia i kary dla świata. Na początku świata nie istniał jeszcze uporządkowany kosmos: ziemia była pusta i bezkształtna, a nad wodami unosił się duch Boży. Stworzenie świata zostało opisane jako dzieło rozłożone na sześć dni, zakończone odpoczynkiem siódmego dnia. Pierwszego dnia powstaje światłość, która zostaje oddzielona od ciemności, co daje początek dniowi i nocy. Drugiego dnia powstaje sklepienie oddzielające wody górne od dolnych, nazwane niebem.

14 postaci 22 zdarzenia
Czytaj
Liceum PP Obowiązkowa
Powieść

Dżuma

Albert Camus (1947 r.)

Utwór otwiera motto zaczerpnięte z Dziennika roku zarazy Daniela Defoe, autora Przypadków Robinsona Crusoe; sentencja dotyczy przedstawiania jednego rodzaju uwięzienia przez inny i sygnalizuje paraboliczny charakter powieści. Akcja rozgrywa się w Oranie, algierskim mieście portowym, w latach czterdziestych XX wieku, a narrator podaje rok jako 194., celowo zamazując ostatnią cyfrę daty. Powieść otwiera motto z Dziennika roku zarazy Daniela Defoe, autora Przypadków Robinsona Crusoe, zbeletryzowanej kroniki londyńskiej epidemii z 1665 roku wydanej w 1722 roku. Sentencja mówi, że równie rozsądnie jest ukazać jeden rodzaj uwięzienia przez inny, jak ukazać coś, co istnieje naprawdę, przez coś, co nie istnieje.

18 postaci 23 zdarzenia
Czytaj

Te 2 lektury: 392 fakty źródłowe, każdy z odniesieniem do źródła. Jak powstają opracowania

Skąd pochodzą informacje na tej stronie

  • Definicja, cechy i wskazówka egzaminacyjna: baza słownika terminów literackich serwisu (34 hasła).
  • Opisy lektur, motywy, tematy i czas akcji: opracowania z katalogu serwisu (111 pozycji).
  • Fakty źródłowe: baza faktów opracowań; na tej stronie pokazujemy 6 dopasowanych zdań z 2 lektur.
  • Liczby o arkuszach egzaminacyjnych: informatory CKE obowiązujące w sesji 2027, opisane w dokumentacji produktu.

Powiązane gatunki, epoki, motywy i autorzy dla pojęcia: Przypowieść

Sprawdź, w których katalogach gatunków, epokach historycznoliterackich i u których pisarzy najpełniej realizuje się to pojęcie.

Weryfikacja i lektura źródłowa

Źródła zewnętrzne, biblioteka cyfrowa i materiały CKE

Zweryfikowane zasoby instytucji publicznych, bibliotek cyfrowych oraz informatorów egzaminacyjnych, które poszerzają kontekst lekturowy i historycznoliteracki.